Regularna diagnostyka piersi to jeden z najważniejszych elementów profilaktyki raka piersi. W praktyce wiele pacjentek odbierając wynik mammografii lub USG widzi oznaczenie „BI-RADS 2”, „BI-RADS 3” czy „BI-RADS 4” — i nie wie, co ono oznacza. Tymczasem system BI-RADS został stworzony właśnie po to, aby ujednolicić ocenę zmian w piersiach oraz ułatwić podejmowanie decyzji diagnostycznych i terapeutycznych.
Czym jest system BI-RADS?
BI-RADS (ang. Breast Imaging Reporting and Data System) to ustandaryzowany system klasyfikacji wyników badań obrazowych piersi, opracowany przez American College of Radiology (ACR). Jego historia sięga 1986 roku — pierwsza oficjalna wersja raportu została opublikowana w 1993 roku w odpowiedzi na gwałtowny wzrost liczby wykonywanych mammografii i poważne rozbieżności w opisach radiologicznych.
Celem BI-RADS jest:
- ujednolicenie interpretacji wyników,
- poprawa komunikacji między radiologiem a lekarzem prowadzącym,
- określenie ryzyka nowotworu,
- wskazanie dalszego postępowania diagnostycznego.
System BI-RADS stosuje się obecnie na całym świecie i jest uznawany za złoty standard w diagnostyce obrazowej piersi.
BI-RADS a kontekst epidemiologiczny — dlaczego to ważne?
Prawidłowe rozumienie wyników badań piersi ma w Polsce szczególne znaczenie. Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów za rok 2022:
- rozpoznano 21 554 nowe przypadki raka piersi u kobiet
- odnotowano 6 611 zgonów z powodu raka piersi
- rak piersi stanowił 23,6% wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet
To najbardziej powszechny nowotwór u kobiet w Polsce i w 158 spośród 185 krajów na świecie. Statystycznie co ósma kobieta zachoruje na raka piersi w ciągu życia.
Pomimo tych danych udział kobiet w Narodowym Programie Profilaktyki Raka Piersi pozostaje niepokojąco niski. W 2024 roku zaledwie 31% uprawnionych Polek wzięło udział w przesiewowych badaniach mammograficznych — daleko poniżej progu skuteczności populacyjnej wynoszącego 70–80% oraz znacznie poniżej średniej UE wynoszącej około 70%.
Kiedy rak piersi zostaje wykryty we wczesnym stadium, szansa na uzyskanie remisji wynosi niemal 80%. System BI-RADS jest jednym z narzędzi, które tę wczesną wykrywalność umożliwiają.
Kategorie BI-RADS — jak interpretować wynik?
BI-RADS 0
BI-RADS 0 oznacza, że wynik badania jest niepełny i radiolog potrzebuje dodatkowych informacji, aby postawić ostateczną ocenę. Najczęściej konieczne jest wykonanie dodatkowych zdjęć mammograficznych, USG piersi lub porównanie z wcześniejszymi badaniami. Taka kategoria nie oznacza raka piersi, ale informuje, że diagnostyka musi zostać rozszerzona, zanim lekarz będzie mógł określić charakter zmiany.
BI-RADS 1
BI-RADS 1 to wynik całkowicie prawidłowy. W badaniu nie stwierdzono żadnych zmian podejrzanych ani łagodnych nieprawidłowości. Pacjentka powinna kontynuować standardową profilaktykę zgodnie z wiekiem i zaleceniami lekarza. Jest to najlepszy możliwy wynik zarówno w mammografii, jak i w USG piersi.
BI-RADS 2
BI-RADS 2 oznacza obecność zmian łagodnych, które nie mają cech nowotworowych i nie wymagają dalszej diagnostyki onkologicznej. Mogą to być m.in. torbiele, tłuszczaki, łagodne zwapnienia lub typowe włókniakogruczolaki. Ryzyko raka jest praktycznie zerowe, dlatego zalecana jest jedynie rutynowa kontrola profilaktyczna.
BI-RADS 3
BI-RADS 3 wskazuje na zmianę prawdopodobnie łagodną, przy której ryzyko nowotworu jest bardzo niskie i wynosi mniej niż 2%. W praktyce lekarz najczęściej zaleca kontrolne USG lub mammografię po około 6 miesiącach, aby ocenić, czy zmiana pozostaje stabilna. Ta kategoria często dotyczy niewielkich włókniakogruczolaków lub zmian o łagodnym charakterze, które wymagają jedynie obserwacji.
BI-RADS 4
BI-RADS 4 oznacza zmianę podejrzaną, która wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej biopsji. Kategoria ta dzieli się dodatkowo na 4A, 4B i 4C, które określają rosnące prawdopodobieństwo złośliwości. Warto podkreślić, że wynik BI-RADS 4 nie oznacza automatycznie raka piersi — wiele zmian, szczególnie w kategorii 4A, okazuje się łagodnych po wykonaniu biopsji.
BI-RADS 5
BI-RADS 5 oznacza bardzo wysokie prawdopodobieństwo nowotworu złośliwego, przekraczające 95%. Obraz zmiany jest typowy dla raka piersi, dlatego konieczne jest szybkie wykonanie biopsji oraz wdrożenie dalszej diagnostyki onkologicznej. Taki wynik wymaga pilnej konsultacji specjalistycznej i nie powinien być bagatelizowany.
BI-RADS 6
BI-RADS 6 stosuje się wyłącznie u pacjentek, u których nowotwór został już potwierdzony badaniem histopatologicznym. Kategoria ta służy głównie do oceny zaawansowania choroby i monitorowania leczenia przed zabiegiem operacyjnym lub terapią onkologiczną.
BI-RADS w ultrasonografii (BI-RADS USG) — czym różni się od mammografii?
System BI-RADS został pierwotnie opracowany dla mammografii, jednak wraz z rozwojem diagnostyki obrazowej rozszerzono go również o ultrasonografię piersi. Choć kategorie BI-RADS pozostają identyczne zarówno w mammografii, jak i w USG, różnią się kryteria oceny zmian, ponieważ każda z metod obrazuje tkanki w inny sposób. W przypadku BI-RADS USG radiolog analizuje przede wszystkim cechy morfologiczne zmiany, takie jak jej kształt, orientacja względem skóry, zarysy, echogeniczność, cechy tylne oraz unaczynienie w badaniu Doppler. USG piersi szczególnie dobrze sprawdza się u kobiet z gęstym utkaniem gruczołu piersiowego, gdzie mammografia może mieć ograniczoną czułość. Potwierdzają to także najnowsze badania. Analiza opublikowana w „Frontiers in Oncology” w 2025 roku wykazała bardzo wysoką skuteczność diagnostyczną ultrasonografii w systemie BI-RADS — współczynnik AUC wyniósł 0,9935 dla automatycznego USG piersi (ABUS) oraz 0,9529 dla ręcznego USG (HHUS), podczas gdy dla mammografii było to 0,8983. Wyniki te pokazują, że standaryzowane USG piersi może dorównywać mammografii, a w niektórych przypadkach guzów nawet przewyższać ją pod względem wykrywalności zmian ogniskowych. Niestety badanie ultrasonograficzne nie uwidacznia mikrozwapnień, a ich obecność w części raków wewnątrzprzewodowych i zrazikowych może wyprzedzać pojawienie się guza. Stosowanie badania usg bez mammografii w tych przypadkach znacznie opóźnia rozpoznanie.
Jak czytać wynik badania — praktyczne wskazówki
Wynik badania piersi powinien zawierać:
- Ocenę składu gruczołu piersiowego (typ A–D w skali gęstości ACR) — gęsty gruczoł zmniejsza czułość mammografii
- Opis zidentyfikowanych zmian z użyciem standaryzowanego leksykonu BI-RADS
- Kategorię BI-RADS (0–6)
- Zalecenia dotyczące dalszego postępowania
Ważne: Kategoria BI-RADS nie jest diagnozą. To narzędzie komunikacji między radiologiem a klinicystą. Nawet wynik BI-RADS 5 nie oznacza pewnego rozpoznania raka — wymaga potwierdzenia histologicznego.
Najczęstsze błędy w interpretacji wyników BI-RADS
1. Utożsamianie BI-RADS 4 z rozpoznaniem raka Kategoria 4A oznacza zaledwie 2–10% ryzyko złośliwości – w 90–98% przypadków biopsja wykaże zmianę łagodną.
2. Lekceważenie BI-RADS 3 Zalecana obserwacja nie jest opcjonalna. Rezygnacja z kontroli po 6 miesiącach może opóźnić wykrycie zmiany, która uległa progresji.
3. Porównywanie kategorii BI-RADS między różnymi technikami BI-RADS USG i BI-RADS mammograficzny używają tych samych kategorii, ale inne kryteria morfologiczne. Zmiana może mieć różną kategorię w zależności od zastosowanej metody – i to jest prawidłowe.
4. Pomijanie kontekstu klinicznego System BI-RADS to narzędzie radiologiczne, nie izolowane narzędzie decyzyjne. Wynik musi być zawsze interpretowany w kontekście: wieku, wywiadu rodzinnego, statusu BRCA, wyników badania przedmiotowego i poprzednich badań obrazowych.
Podsumowanie
System BI-RADS to jeden z najbardziej efektywnych wynalazków w diagnostyce obrazowej piersi – prosty w odbiorze dla pacjentki, precyzyjny w komunikacji klinicznej i oparty na solidnych danych naukowych. Zrozumienie jego kategorii pozwala aktywnie uczestniczyć we własnym procesie diagnostycznym i unikać zarówno nieuzasadnionego niepokoju, jak i bagatelizowania wymagających uwagi zmian.